Quỹ Phòng Bệnh: Chiến Lược Đầu Tư Để Nâng Cao Sức Khỏe Cộng Đồng

Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định: Đầu tư phòng bệnh là tương lai cho sức khỏe xã hội.

SKĐS – Vào lúc 20 tháng 8, Bộ Y tế đã chính thức giới thiệu Quỹ Phòng bệnh nhằm tăng cường nguồn lực cho công tác phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ sức khỏe.

Trong một buổi lễ diễn ra tại Hà Nội, TS.BS Trần Khánh Thu – Giám đốc Quỹ Phòng bệnh đã điểm lại những mốc quan trọng, nhấn mạnh việc Quốc hội thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15 vào ngày 10/12/2025. Luật này không chỉ tạo ra một nền tảng pháp lý vững chắc cho hoạt động y tế dự phòng mà còn đánh dấu sự thay đổi từ việc chữa bệnh sang việc chủ động phòng ngừa. Đầu Tư Cho Phòng Bệnh: Chiến Lược Dài Hạn Để Nâng Cao Sức… Tăng Cường Năng Lực Của Cục Bảo Trợ Xã Hội Để Đáp Ứng Nhu… Chăm Sóc Sức Khỏe Cộng Đồng: Hành Trình Không Kết Thúc

Luật Phòng bệnh cho phép thành lập Quỹ Phòng bệnh, một quỹ tài chính ngoài ngân sách, nhằm huy động và phân bổ các nguồn lực một cách hiệu quả. Mục tiêu chính là bù đắp cho các thiếu sót trong ngân sách nhà nước hiện tại, qua đó mở rộng khả năng đảm bảo sức khỏe cộng đồng.

TS.BS Trần Khánh Thu đã nhấn mạnh rằng ‘việc ra mắt Quỹ đại diện cho một bước tiến mới trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe nhân dân’.

Từ Tổ Chức Đến Đầu Tư Chiến Lược

TS.BS Trần Khánh Thu thông báo rằng Quỹ Phòng bệnh không chỉ là việc thay đổi tên hoặc tổ chức từ Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá sang Quỹ Phòng bệnh. Đây là một quá trình chuyển đổi sang một cơ chế tài chính mạnh mẽ hơn, nhằm hỗ trợ các hoạt động phòng ngừa, phát hiện sớm và giảm thiểu các yếu tố nguy cơ sức khỏe.

Ông tóm tắt quá trình này bằng ba từ chính: Kế thừa – Mở rộng – Phát triển.

Kể từ năm 2013, Quỹ PCTHTL đã xây dựng được một nguồn tài chính ổn định cùng với các chương trình can thiệp quy mô lớn, kết nối từ trung ương đến cơ sở. Mạng lưới này đã bao gồm 20 bộ ngành và 100% tỉnh, thành phố; hơn 28.000 đơn vị, trường học, cơ sở y tế đã thực hiện các quy định về bảo vệ sức khỏe.

Việt Nam đã ghi nhận những kết quả khả quan qua thời gian. Tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá giảm từ 47,4% ở năm 2010 xuống 38,9% vào năm 2023; trong nhóm thanh thiếu niên từ 13-17 tuổi, tỷ lệ giảm từ 5,36% năm 2013 xuống 2,78% năm 2019.

Tuy nhiên, theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam vẫn còn tồn tại khoảng 15 triệu người hút thuốc, mỗi năm có hơn 103.000 ca tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, gây thiệt hại kinh tế lên đến khoảng 108.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,1% GDP.

TS.BS Trần Khánh Thu cho rằng từ kinh nghiệm của Quỹ PCTHTL, Quỹ Phòng bệnh có thể học hỏi nhiều điều đáng giá: phòng bệnh cần một nguồn tài chính ổn định trong dài hạn; nguồn lực phải được kết nối với tổ chức thực hiện đa dạng; quyết định phân bổ nguồn lực cần dựa trên bằng chứng khoa học; và cần chuyển trọng tâm từ việc đảm bảo chi tiêu đúng sang đánh giá chi tiêu có hiệu quả.

Nhu Cầu Ngày Càng Tăng Đối Với Đầu Tư Phòng Bệnh

Giám đốc Quỹ Phòng bệnh nhận định rằng mô hình bệnh tật tại Việt Nam đang có nhiều thay đổi đáng kể. Hiện, bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 80% tổng số ca tử vong, trong đó nhiều ca có thể phòng ngừa được.

Sự thiếu hụt trong việc phát hiện và quản lý bệnh mãn tính vẫn là một thách thức lớn. WHO ước tính khoảng 75% người Việt mắc tăng huyết áp hoặc đái tháo đường chưa được điều trị.

Hơn nữa, các yếu tố nguy cơ liên quan đến chuyển hóa đang gia tăng ngay từ lứa tuổi học đường. Theo báo cáo Tổng điều tra Dinh dưỡng 2019-2020 của Viện Dinh dưỡng, tỷ lệ trẻ em từ 5 đến 19 tuổi bị thừa cân và béo phì đã tăng gấp đôi trong một thập kỷ qua, từ 8,5% năm 2010 lên 19% vào năm 2020; riêng tại khu vực đô thị, tỷ lệ này lên tới 26,8%.

Việt Nam cũng đang ở giữa quá trình già hóa dân số nhanh chóng. Dự báo rằng vào năm 2036, quốc gia sẽ có dân số già. Tuổi thọ trung bình vào năm 2024 ước đoán khoảng 74,7 tuổi, nhưng trung bình mỗi người dân sẽ sống khoảng 10 năm với các bệnh mãn tính. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách cho việc dự phòng và quản lý bệnh mãn tính cũng như chăm sóc dinh dưỡng cho người cao tuổi.

Trong khi đó, Nghị quyết số 18 của Quốc hội năm 2008 yêu cầu dành ít nhất 30% ngân sách cho công tác y tế dự phòng, và điều này đã được tái khẳng định tại Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2017. Thế nhưng, nhiều địa phương vẫn chưa đạt được yêu cầu này, minh chứng cho việc đầu tư vào phòng bệnh hiện chưa tương xứng với nhu cầu thực tế.

Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9 tháng 9 năm 2025 cũng nhấn mạnh việc chuyển đổi mạnh từ tư duy chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh. Luật Phòng bệnh cũng nhấn mạnh rằng nguyên tắc phòng bệnh chủ động cần được đặt lên hàng đầu, với người dân là trung tâm.

“Chính vì lý do đó, việc thành lập một quỹ tài chính linh hoạt cho phòng bệnh là một quyết định kịp thời và quan trọng”, TS.BS Trần Khánh Thu khẳng định.

Đầu Tư Phòng Bệnh: Chiến Lược Đầu Tư Cho Tương Lai

Giám đốc Quỹ đã chỉ ra rằng nhiều nghiên cứu chứng minh đầu tư cho phòng bệnh không chỉ có lợi cho sức khỏe mà còn mang lại hiệu quả kinh tế lớn.

Tổng quan hơn 52 nghiên cứu về các can thiệp y tế công cộng cho thấy, mỗi 1 USD chi cho phòng bệnh cho ra lợi ích trung bình là khoảng 14 USD.

Đặc biệt trong lĩnh vực tiêm chủng, mỗi 1 USD đầu tư lại tạo ra khoảng 16 USD chi phí bệnh tật tránh được, và lên tới 44 USD nếu tính cả các lợi ích xã hội tại các nước thu nhập thấp và trung bình.

Đầu tư vào dinh dưỡng nhằm giảm thiểu tình trạng suy dinh dưỡng thấp còi cũng được Ngân hàng Thế giới dự đoán mang lại khoảng 11 USD lợi ích cho mỗi 1 USD đầu tư.

“Những con số này chứng minh rằng đầu tư phòng bệnh là một khoản đầu tư mang lại lợi nhuận, giúp giảm chi phí điều trị lâu dài và củng cố cơ sở kinh tế cho nguồn tài chính ổn định cho phòng bệnh,” TS.BS Trần Khánh Thu nhấn mạnh.

Kinh nghiệm từ các quốc gia khác cũng cho thấy sự cần thiết của các cơ chế tài chính chuyên biệt trong công tác nâng cao sức khỏe. Bang Victoria tại Australia đã thành lập quỹ VicHealth vào năm 1987, được coi là quỹ nâng cao sức khỏe đầu tiên trên thế giới. Tây Australia đã thành lập Healthway năm 1990, và quỹ này đã tài trợ cho hơn 5.700 tổ chức với tổng giá trị lên đến 542 triệu AUD. Thái Lan cũng thành lập ThaiHealth với nguồn thu từ khoản phụ thu thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá và rượu bia.

“Điểm khác biệt của Việt Nam là đã đưa ra quy định pháp lý cho một quỹ tài chính ngoài ngân sách nhằm phục vụ cho công tác phòng bệnh,” TS.BS Trần Khánh Thu cho biết.

Tiếp Tục Đầu Tư Cho Phòng Chống Tác Hại Thuốc Lá Song Hành Với Phòng Bệnh Không Lây Nhiễm

Quỹ Phòng bệnh sẽ tiếp tục hướng tới một nguồn tài chính bền vững cho công tác phòng bệnh. Quỹ này không phải là một ngân sách bổ sung mà hoạt động trên nguyên tắc không trùng lặp với ngân sách nhà nước cũng như các quỹ bảo hiểm y tế và quỹ phòng thủ dân sự.

Giá trị của quỹ nằm ở khả năng xác định những khoảng trống nguồn lực, cũng như xác định các ưu tiên và hỗ trợ cho các can thiệp phòng bệnh. Trong thời gian tới, Quỹ sẽ tiếp tục coi phòng, chống tác hại của thuốc lá là một nhiệm vụ chính yếu, đồng thời phù hợp với Chiến lược quốc gia đến năm 2030, với mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc ở nam giới xuống dưới 36%.

Bên cạnh đó, Quỹ sẽ ưu tiên cho những lĩnh vực dựa trên bốn tiêu chí: giảm gánh nặng bệnh tật; giảm thiểu quy mô và mức độ dễ tổn thương của nhóm đối tượng; có bằng chứng về hiệu quả và chi phí; và khả năng triển khai, nhân rộng.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm chiếm tới 80% số ca tử vong, việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm và quản lý bệnh tại cộng đồng sẽ là một trong những ưu tiên hàng đầu. Các vấn đề như thừa cân, béo phì ở trẻ em và dinh dưỡng cho người cao tuổi cũng sẽ được tập trung vào.

Đầu Tư Dựa Trên Bằng Chứng, Đo Bằng Kết Quả Sức Khỏe

TS.BS Trần Khánh Thu cho biết rằng các quyết định của Quỹ sẽ được thực hiện dựa trên dữ liệu và kết quả đánh giá. Quỹ cũng sẽ hướng tới đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhằm sử dụng dữ liệu phục vụ cho quyết định, tăng cường huy động và kết nối nguồn lực, và xây dựng mô hình quản trị công khai, minh bạch.

Ngay sau khi ra mắt, Quỹ sẽ tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, tổ chức bộ máy, và nguồn nhân lực liên ngành trong các lĩnh vực tài chính – kế toán, y tế công cộng, quản lý chương trình, giám sát – đánh giá, truyền thông, công nghệ thông tin và dữ liệu; đồng thời đảm bảo các chương trình chuyển tiếp của Quỹ PCTHTL được thực hiện liên tục.

Quỹ cũng sẽ xây dựng bộ tiêu chí phân bổ nguồn lực với điểm số có trọng số, kèm theo ngưỡng tham chiếu về chi phí – hiệu quả và một cơ chế phản biện độc lập để công khai kết quả.

Một hệ thống dữ liệu và khung giám sát – đánh giá sẽ được hình thành dựa trên mô hình chuỗi kết quả từ đầu vào, hoạt động, đầu ra, kết quả đến tác động. Hệ thống này sẽ tích hợp với các hệ thống dữ liệu y tế quốc gia như điều tra GATS, STEPS và Tổng điều tra Dinh dưỡng.

Theo định hướng mới, phương thức hỗ trợ sẽ từng bước phát triển dựa trên kết quả, trong đó một phần kinh phí có thể được gắn với mức độ hoàn thành các chỉ số cam kết.

Các hoạt động của Quỹ cũng sẽ được công khai để không chỉ báo cáo số thu, chi và số dư hàng năm mà còn công bố các nguồn lực mang lại kết quả cụ thể trong công tác phòng bệnh.

Quỹ cũng dự kiến sẽ tăng cường hợp tác trong và ngoài nước với WHO, các tổ chức phát triển khác và các quỹ như ThaiHealth, VicHealth, và Healthway để học hỏi về quản lý và tài trợ theo kết quả.

TS.BS Trần Khánh Thu khẳng định rằng Quỹ Phòng bệnh đang chuyển từ một quỹ chuyên biệt sang một thiết chế tài chính phục vụ cho công tác phòng bệnh: từ hỗ trợ các hoạt động sang đầu tư cho kết quả sức khỏe; từ quản lý ngân sách sang kết nối nguồn lực, bằng chứng, công nghệ và ý tưởng mới.

Quỹ đã xác định bốn nguyên tắc trong hoạt động của mình: lựa chọn ưu tiên dựa trên khoa học; quản lý nguồn lực một cách minh bạch; đổi mới trong hoạt động; và có trách nhiệm đối với sức khỏe của người dân.

“Thành công của Quỹ trong những năm tới không chỉ được đo lường qua quy mô nguồn lực hay số dự án hỗ trợ, mà là việc giảm các yếu tố nguy cơ, số người được bảo vệ và phát hiện sớm, số mô hình hiệu quả được nhân rộng và số năm sống khỏe mạnh tăng lên cho người dân Việt Nam,” TS.BS Trần Khánh Thu nhấn mạnh.

Quỹ Phòng bệnh hy vọng sẽ nhận được sự quan tâm và chỉ đạo của lãnh đạo Bộ Y tế, phối hợp từ các đơn vị thuộc Bộ, các bộ ngành, địa phương, tổ chức quốc tế và đối tác.

“Quỹ Phòng bệnh sẽ nhanh chóng chuyển hóa các nhiệm vụ thành các chương trình hành động cụ thể, đồng thời quản lý và sử dụng nguồn lực một cách công khai, hiệu quả, đáp ứng đúng tinh thần và mục tiêu nhiệm vụ, góp phần đảm bảo sức khỏe nhân dân từ sớm và từ xa,” TS.BS Trần Khánh Thu khẳng định.