Làm sao để truyền thông về tác hại thuốc lá thực sự thay đổi hành vi cộng đồng?

Chiến dịch truyền thông về tác hại thuốc lá có thể được tổ chức bằng nhiều phương thức — từ những thông điệp phát trên hệ thống truyền thanh địa phương đến các hoạt động gặp gỡ, hội thảo trực tiếp tại thôn, bản. Vấn đề then chốt là làm sao để thông tin không chỉ đến được nhiều người mà còn khiến họ hiểu rõ quy định pháp luật, nhận thức rủi ro và thay đổi hành vi hàng ngày.

Những kênh truyền thông đang được sử dụng rộng rãi

Các cơ quan y tế phối hợp với đơn vị liên quan đã triển khai nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá thông qua đa dạng kênh: phương tiện phát thanh, truyền hình, báo giấy và báo điện tử, mạng xã hội, trang tin điện tử và cả hệ thống loa truyền thanh ở cấp xã, phường. Ngoài ra, các ấn phẩm in ấn như sách, pa-nô, áp-phích, tờ rơi và tài liệu hướng dẫn cũng đóng vai trò quan trọng trong tiếp cận cộng đồng.

Truyền thông trực tiếp: tại sao vẫn cần thiết?

Bên cạnh bài phát trên phương tiện truyền thông đại chúng, các buổi truyền thông gặp mặt trực tiếp như hội thảo, lớp tập huấn và chương trình lưu động tại xã, phường giúp đưa thông tin đi vào đời sống người dân ở mức độ sâu hơn. Những buổi này đặc biệt hữu ích ở nơi khó tiếp cận, vì nhân sự có thể giải đáp thắc mắc, trình bày bằng ngôn ngữ phù hợp và trao tài liệu cầm tay.

Hoạt động tương tác cũng được thúc đẩy thông qua các cuộc thi vẽ, sân chơi tìm hiểu kiến thức và sáng tác chủ đề phòng chống thuốc lá — hình thức này góp phần biến nội dung pháp luật, tác hại sức khỏe thành hoạt động giáo dục có sức lan tỏa trong cộng đồng.

Đối tượng mục tiêu: không chỉ một nhóm người

Chiến dịch được thiết kế để tiếp cận nhiều tầng lớp: cán bộ công chức, người lao động, thanh niên, học sinh, sinh viên — và toàn bộ cộng đồng ở cấp xã, phường, thôn, bản. Đặc biệt, các chương trình cần chú ý tới vùng sâu, vùng xa và cộng đồng dân tộc thiểu số, nơi mà tài liệu truyền thông phù hợp về mặt văn hóa và ngôn ngữ vẫn còn thiếu.

Vì nguy cơ không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới người hút, mà còn đe dọa người xung quanh qua khói thuốc thụ động, nên việc mở rộng phạm vi truyền thông góp phần xây dựng môi trường không khói thuốc và hỗ trợ thay đổi hành vi lâu dài.

Nội dung truyền thông: cập nhật theo thực tế nguy cơ mới

Nội dung truyền tải tập trung vào những quy định then chốt của Luật phòng, chống tác hại thuốc lá: nơi cấm hút thuốc và trách nhiệm của người đứng đầu đơn vị trong duy trì môi trường không khói thuốc. Bên cạnh đó, các chiến dịch cung cấp thông tin về tác hại của thuốc lá điếu và các sản phẩm khác.

Từ 2020–2025, nội dung truyền thông có bổ sung nhấn mạnh về nguy cơ liên quan tới các sản phẩm như thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, nhằm giúp công chúng nhận diện đây không phải là sản phẩm vô hại. Song song, các ví dụ thực tế về cơ quan, đơn vị thực hiện tốt quy định không khói thuốc được giới thiệu rộng rãi cùng thông tin hỗ trợ người muốn cai nghiện tìm lựa chọn phù hợp.

Các dữ liệu điều tra — trong và ngoài nước — cũng được sử dụng làm bằng chứng để định hướng thông điệp. Những cuộc khảo sát toàn cầu và nghiên cứu quốc gia là nguồn tham khảo giúp đánh giá tình hình sử dụng và hiệu quả chính sách.

Truyền thông đã hiệu quả tới đâu?

Theo báo cáo, tỷ lệ người dân biết về Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá đạt khoảng 61,5%, trong khi 73,2% tiếp cận được các thông tin truyền thông liên quan. Những con số này cho thấy phạm vi phủ sóng đã khá rộng, nhưng vẫn còn dư địa để nâng cao nhận thức sâu hơn và thúc đẩy hành vi thực thi quy định trong đời sống hàng ngày.

Những rào cản cần vượt qua

• Hoạt động truyền thông chưa duy trì đều đặn suốt năm ở nhiều địa phương, mà thường tập trung mạnh vào Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá (25–31/5). Điều này tạo hiệu ứng tạm thời nhưng khó duy trì nhận thức liên tục.
• Nguồn lực hạn chế tại một số bộ, ngành và địa phương khiến họ khó tổ chức chiến dịch chuyên biệt cho nhóm dễ bị ảnh hưởng.
• Ở giai đoạn đầu thi hành Luật, công tác truyền thông đôi khi phải lồng ghép với nhiều nội dung pháp luật khác, dẫn đến thiếu chiều sâu về chủ đề phòng, chống tác hại thuốc lá.
• Quỹ tài chính cho hoạt động truyền thông chủ yếu phụ thuộc vào nguồn quỹ chuyên biệt, nên vẫn gặp giới hạn so với nhu cầu triển khai rộng khắp.

Phối hợp liên ngành và tiếp cận cộng đồng — hai yếu tố quyết định

Kiểm tra cho thấy nhiều nơi chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, ban ngành và đoàn thể. Hiện vẫn là ngành y tế chủ yếu đảm trách truyền thông, trong khi sự tham gia của cơ quan tư pháp và các tổ chức khác ở địa phương còn hạn chế. Việc tăng cường liên ngành sẽ giúp mở rộng nguồn lực, đa dạng hóa cách tiếp cận và tối ưu hóa thông điệp theo từng nhóm dân cư.

Đối với cộng đồng thôn, bản vùng sâu vùng xa, cần đầu tư tài liệu phù hợp về ngôn ngữ và văn hóa — hiện vẫn thiếu các ấn phẩm bằng tiếng dân tộc, khiến người dân khó tiếp cận thông tin đầy đủ.

Làm sao để nâng cao hiệu quả truyền thông — những đề xuất thực hành

Trên cơ sở những điểm mạnh và hạn chế hiện có, có thể cân nhắc một số hướng triển khai thực tiễn:

• Duy trì thông điệp liên tục trong năm, kết hợp giữa truyền thông đại chúng và hoạt động cộng đồng theo lịch trình lặp lại.
• Thiết kế tài liệu phù hợp với từng nhóm: ngôn ngữ đơn giản cho học sinh, nội dung chuyên sâu cho cán bộ quản lý, hình ảnh và câu chuyện thực tiễn cho cộng đồng nông thôn.
• Phát huy hợp tác liên ngành để chia sẻ nguồn lực — từ kinh phí, nhân lực đến mạng lưới tiếp cận.
• Sử dụng các mô hình điển hình (case study) của những đơn vị làm tốt để nhân rộng cách làm và truyền cảm hứng sửa đổi quy tắc ứng xử nơi công cộng, cơ quan, trường học.
• Đưa thông tin hỗ trợ cai nghiện vào hệ thống truyền thông, kèm theo hướng dẫn cụ thể để người cần biết nơi tìm trợ giúp.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

Để mở rộng góc nhìn về truyền thông sức khỏe, bạn có thể tham khảo một số nội dung liên quan về dấu hiệu bệnh lý và các hoạt động cộng đồng, chẳng hạn các hướng dẫn nhận diện vấn đề phụ khoa như Mùi bất thường ở vùng kín hoặc ví dụ về mô hình ngày hội chăm sóc sức khỏe cộng đồng như Ngày Hội Sức Khỏe Dành Cho Người Cao Tuổi. Bên cạnh đó, các thông điệp về lối sống lành mạnh có thể được kết hợp, ví dụ tài liệu dinh dưỡng thực hành như Khám Phá 5 Công Thức Nước Ép, khi chương trình hướng tới phòng ngừa bệnh không lây kết hợp.

SKĐS – Chi phí điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá lên tới 8,3 nghìn tỷ đồng năm 2019 và tăng lên 8,7 nghìn tỷ đồng vào năm 2022, chiếm khoảng 7,5% tổng chi từ quỹ BHYT.

Kết luận: làm truyền thông để thay đổi, không chỉ để thông báo

Truyền thông về tác hại thuốc lá đã đạt được phạm vi tiếp cận tương đối rộng, nhưng để chuyển từ nhận thức sang hành vi cần chiến lược liên tục, nội dung phù hợp theo nhóm mục tiêu, sự phối hợp liên ngành và nguồn lực ổn định. Khi các hoạt động được thiết kế theo nguyên tắc trên, thông điệp không chỉ là thông tin mà còn là yếu tố thúc đẩy thay đổi thực tế trong cộng đồng.